Εργάτες και αγρότες απαιτούν ένα βασίλειο του ουρανού στη Γη: μια κριτική για τον «Εκκλησιαστή»

Σε λίγες μέρες κυκλοφορεί (σε νέα μετάφραση) από τις Εκδόσεις των Συναδέλφων ο Εκκλησιαστής των Luther Blissett (γνωστών πλέον ως Wu Ming). Ας θυμηθούμε μια κριτική για το βιβλίο που γράφτηκε στο Industrial Worker της συνδικαλιστικής οργάνωσης IWW (Industrial Workers of the World), το 2013.

του John O’Reily

Οι περισσότεροι άνθρωποι σκέφτονται την Προτεσταντική Μεταρρύθμιση τόσο συχνά όσο συχνά σκέφτονται να καθίσουν να υπολογίσουν τους φόρους τους, αν όχι ακόμα λιγότερο. Όμως, μια αμφιλεγόμενη μεσαιωνική Ευρώπη αποτελεί το σκηνικό για ένα από τα καλύτερα έργα ιστορικής μυθοπλασίας που οι Wobblies πρέπει πραγματικά να προσέξουν. Ο Εκκλησιαστής, το μυθιστόρημα μιας συλλογικότητας ριζοσπαστών Ιταλών που συνήθιζαν να εκδίδουν με το όνομα Luther Blissett και τώρα ακούν στο όνομα Wu Ming, είναι μια σπουδαία ιστορία περιπέτειας και ταυτοχρόνως μια πολιτική σφαλιάρα. Η συνέχεια του Εκκλησιαστή μόλις μεταφράστηκε από τα ιταλικά στα αγγλικά και κυκλοφόρησε, οπότε αξίζει να ξαναδούμε το αρχικό μυθιστόρημα, που εκδόθηκε το 2000, για να θυμηθούμε γιατί συναρπαστικά έργα μυθοπλασίας όπως ο Εκκλησιαστής θα πρέπει να αποτελούν προτεραιότητα για τους Wobblies να τα τσεκάρουν.

Το βιβλίο επικεντρώνεται γύρω από δύο χαρακτήρες και είναι δομημένο σαν κατασκοπευτικό μυθιστόρημα. Ο πρωταγωνιστής, ο οποίος φέρει διάφορα ονόματα σε όλο το βιβλίο, είναι πιο συχνά γνωστός ως Χερτ-από-το-πηγάδι. Είναι ένας Γερμανός που αναπηδά σε διάφορες επαναστατικές ομάδες κατά τη διάρκεια της έκρηξης των κοινωνικών συγκρούσεων που συμβαίνει κατά τη διάρκεια της Μεταρρύθμισης. Ακολουθεί τις σημαίες αγροτών επαναστατών, κομμουνιστών χριστιανών βιβλιοπωλών και ιεροκηρύκων, σκληρών μεσσιανικών ζηλωτών, ειρηνιστών κομμουνιστών και διωκόμενων Εβραίων φιλελεύθερων, καθώς οι τύχες τους ανεβαίνουν και πέφτουν, πάντα στην προσπάθειά τους να απελευθερωθούν από τις επιρροές της ισχυρής και αυταρχικής Καθολικής Εκκλησίας, των βασιλιάδων και των αρχόντων της Ευρώπης και της όλο και πιο απόμακρης «επίσημης» προτεσταντικής ηγεσίας. Ο Χερτ αντιμετωπίζει την αναπόφευκτη συντριβή των κινημάτων για τη λαϊκή εξουσία αλλάζοντας το όνομά του και προχωρώντας σε έναν νέο αγώνα, ένας άνθρωπος που τον βαραίνει το γεγονός ότι ενώ οι σύντροφοί του συχνά πεθαίνουν, εκείνος ζει για να πολεμήσει μια άλλη μέρα.

Αντίπαλός του είναι η σκιά που είναι γνωστή ως Ε, ένας παπικός πράκτορας που αναμειγνύεται με τα πλήθη των εργατών και των αγροτών σε όλη την Ευρώπη, αναζητώντας πληροφορίες για αιρέσεις και βρίσκοντας τρόπο να μπει στην εύνοια των ριζοσπαστικών κινημάτων προκειμένου να τα υπονομεύσει. Ο Ε, λιγότερο ζηλωτής και περισσότερο κυνικός χειραγωγός, βρίσκει τον τρόπο να μπαίνει στο περιθώριο πολλαπλών λαϊκών αγώνων, χρησιμοποιώντας την επιρροή και τα ένστικτά του για να διαρρηγνύει την ενότητα εκείνων που θα ήθελαν να απαλλαγούν από την εξουσία της Καθολικής Εκκλησίας. Οι δρόμοι του ίδιου και του Χερτ διασταυρώνονται σταθερά, αν και η σημασία του ο ενός για τον άλλον παραμένει κρυφή για το μεγαλύτερο μέρος των αντίστοιχων διαδρομών τους.

Αν και ο Εκκλησιαστής είναι μια συναρπαστική ιστορία ίντριγκας, πισώπλατων μαχαιρωμάτων και ξεκάθαρων σπαζοκεφαλιών, αυτό που το κάνει πιο ενδιαφέρον για τους Wobblies είναι ότι το κέντρο του είναι η ηθική και ότι είναι μια ιστορία αντικαπιταλισμού. Εκτός από λίγους συγγραφείς επιστημονικής φαντασίας, οι περισσότεροι συγγραφείς φαντασίας αντιμετωπίζουν τους ριζοσπάστες ως υποκατάστατο για κάτι άλλο. Οι ριζοσπάστες είναι συχνά σημαινόμενα, κρυπτογραφήματα, απόψεων που ο συγγραφέας επιδιώκει να αφαιρέσει. Ριζοσπάστες, επαναστάτες, αντικαπιταλιστές και άλλοι εισάγονται για να μιλήσουν για τις ιδέες του συγγραφέα σχετικά με την ασυδοσία, την ηθική, την πειθαρχία, την ελευθερία, την προσωπική αρετή ή ένα πλήθος άλλων ιδεών. Αυτό που κάνει τον Εκκλησιαστή διαφορετικό είναι ότι οι συγγραφείς είναι οι ίδιοι βετεράνοι της ιταλικής εξωκοινοβουλευτικής αριστεράς και γράφουν το μυθιστόρημα για να μιλήσουν για τις ιδέες του ίδιου του αντικαπιταλιστικού αγώνα. Στον Εκκλησιαστή, οι ριζοσπάστες είναι πραγματικοί άνθρωποι, με περίπλοκες και αντιφατικές ιδέες, με δικές τους ζωές και σκέψεις, αλλά και με σταθερή αφοσίωση στην υπόθεση της ελευθερίας τους από την κυρίαρχη καταπιεστική τάξη πραγμάτων.

Δεν είναι αρχέτυπα αλλά χαρακτήρες. Αντί ο κομμουνισμός να είναι σημαίνον για κάτι άλλο, είναι το ίδιο το περιεχόμενο της πλοκής. Οι περιπέτειες του Χερτ μέσα από διάφορες επαναστατικές δραστηριότητες δείχνουν τα σκαμπανεβάσματα, την πληθωρικότητα, τον ενθουσιασμό και την υπερβολή, των ανθρώπων που περνούν τη ζωή τους προσπαθώντας να ζήσουν χωρίς επισκόπους, πάπες και βασιλιάδες. Είναι δύσκολο να μην ταυτιστείς με τη δυσχερή θέση των απλών ανθρώπων που οργανώνονται για την απελευθέρωση και οι οποίοι εμφανίζονται σε όλο το μυθιστόρημα, όχι ως στερεότυπα των προλετάριων και των αγροτών του σοσιαλιστικού ρεαλισμού με τα σφυριά και τα δρεπάνια ή των παραπλανημένων μποέμ και των σκοτεινών γραφειοκρατών της δυτικής λογοτεχνίας, αλλά ως οι συνηθισμένοι τύποι ανθρώπων που συναντάς στο μπαρ ή στο μπακάλικο, οι οποίοι απλώς βαρέθηκαν την καταπίεση των αφεντικών και των μπάτσων.

Βασισμένος στην πραγματική ιστορία διαφόρων εξεγέρσεων και σκανδάλων στην Ευρώπη του 16ου αιώνα, ο Εκκλησιαστής είναι μια συγκλονιστική ιστορία εξέγερσης και καταστολής. Αν και το μυθιστόρημα έχει τα ελαττώματά του, ιδίως στη σχετική αδυναμία των γυναικείων χαρακτήρων του (κάτι που αναγνωρίζεται από τους συγγραφείς του, οι οποίοι έχουν υποσχεθεί ότι η συνέχεια, το Αλτάι, θα το αντιμετωπίσει καλύτερα), ο Εκκλησιαστής είναι ένα πρώτης τάξεως περιπετειώδες μυθιστόρημα που αναδεικνύει ένα σχετικά άγνωστο κομμάτι της λαϊκής ιστορίας της Ευρώπης και το εμποτίζει με τη φωτιά της επανάστασης. Σε μια στιγμή που τα πάντα, από τον παπισμό, μέχρι το θεϊκό δικαίωμα των βασιλιάδων και την ιδέα του ίδιου του Θεού, ήταν υπό συζήτηση, ο Εκκλησιαστής αφηγείται μια συναρπαστική ιστορία καθημερινών ανθρώπων, εργατών και αγροτών, που απαιτούσαν ένα βασίλειο του ουρανού στη γη και ήταν πρόθυμοι να φτάσουν όσο μακριά χρειαζόταν για να το πραγματοποιήσουν.

Πρωτοδημοσιεύτηκε στο Industrial Worker (Ιούλιος/Αύγουστος 2013)